Dlaczego każdy inwestor ma skłonności autodestrukcyjne? [Finanse behawioralne i psychologia]

legendarny amerykański inwestor Benjamin Graham powiedział kiedyś że największym wrogiem każdego inwestora jest prawdopodobnie on sam dzieje się tak głównie dlatego że podczas podejmowania decyzji finansowych Posługujemy się uproszczonymi regułami wnioskowania tak zwanymi heurystyk najczęściej robimy to niestety zupełnie nieświadomie i te nieświadome uproszczone analizy powodują że błędnie oceniamy giełdową rzeczywistość Co w konsekwencji prowadzi niestety TR pieni dziedzina nauki która zajmuje się tymi psychologicznymi aspektami podejmowania decyzji to finanse behawioralne ekonomista Richard taller powiedział o tej dziedzinie że nie daje łatwej drogi do bogactwa Ale tłumaczy dlaczego popełniamy błędy Myślę że to bardzo cenna wiedza dlatego dzisiejszy dwi odcinek serii edukacyjnej inwestowanie od podstaw będzie poświęcony właśnie kwestiom psychicznym makem cyprem na krótką wyprawę w głąb inwestorskiej [Muzyka] psychiki na podcast inwestowanie od podstaw zaprasza Piotr Zając fins partnerem podcastu jest no Danielem i Amosa twerski to izraelscy Psychologowie którzy w drugiej połowie wieku zadali sobie jedno bardzo ważne pytanie W jaki sposób człowiek podejmuje decyzj w warunkach niepewności i zaczęli szukać odpowiedzi przeprowadzili w tym celu setki badań empirycznych których wyniki stały w sprzeczności z dominującym w teorii finansów założeniem racjonalności inwestorów przypomnę w skrócie że wedo z n w warunkach ryzyka analizuje wszystkie ważne i dostępne informacje w sposób wolny od błędów i zniekształceń i dąży do maksymalizowania oczekiwanej użyteczności Innymi słowy Każdy z nas ma wiedzę biegłego rewidenta odporność emocjonalną joh Rambo spokój stoika i zdolności matematyczne reymana na potrzeby modelowania założenia idealne ale na potrzeby rzeczywistości co najmniej nierealne badania z zakresów że w warunkach niepewności człowiek przetwarza informac w sposó heurystyczny czyli redukuje złożoność problemu w celu zwiększenia szans na znalezienie rozwiązania można powiedzieć że idziemy trochę na skróty opieramy się na wyrywkowych danych które z jakiegoś powodu wydają nam się istotne Najczęściej jest to powód nieuświadomiony działamy więc w sposób niemal Ay dostosować do złożoności świata gdybyśmy przecież za każdym razem nawet w najbardziej błahej decyzji dzielili włos na czworo codzienność byłaby udręką więc ta zautomatyzowana redukcja złożoności jest bardzo praktyczna i przydatna No ale ma jeden poważny minus zwiększa ryzyko popełniania błędu kanem i twerski usystematyzowanie powoduje błędy POZ prowadzi do nieracjonalnych decyzji ekonomicznych ich najbardziej znane dokonanie za które w 2002 roku otrzymali Nagrodę Nobla to teoria perspektywy i nad nią chciałbym się nieco pochylić bo myślę że czy tego chcieliśmy czy nie byliśmy zapewne nie raz jej żywym przykładem czy też ofiarą w największym skrócie Teoria ta mówi że nasza skłonność do ryzyka zależy od tego Z jakiej perspektywy zysku Czy straty to ryzyko podejmujemy jeśli zarabiamy mamy niską skłonność do ryzykować się podnosi pytanie Jak to się dzieje zajmijmy się pierwszą perspektywą czyli perspektywą zysku kanem twerski przeprowadzili badanie w którym proponowali ludziom wybór między dwiema loteriami w pierwszej mogli zarobić 4000 dolar z prawdopodobieństwem 80 i nie zarobić nic z ryzykiem w drugiej loterii natomiast dostawali gwarantowane 3000 dolarów zdecydowana większość ludzi bo aż 80 wybierała Drugą opcję nie działała więc teoria maksymalizacji użyteczności bowiem wartość oczekiwana pierwszej gry jest przecież wyższa niż drugiej Okazuje się że w takiej sytuacji nie kalkulujemy tylko wybieramy po prostu to co jest pewne kanem twers nazwali to zjawisko efektem pewności ludzie rozstrzygają między mniejszym ale pewnym zyskiem i większym ale nie pewnym zazwyczaj wybiorą t pierwszą opcję kłania się tutaj to co Nasi przodkowie nazywali wróblem w garści i gołębiem na dachu w realiach giełdowych Ten efekt przekłada się często na to że mamy tendencję do szybkiej realizacji zysków choć racjonalnie byłoby utrzymywał że wyb loterie wwj mo stów z prawdopodobieństwem 80 i wyjść na zer z 20 szansą w drugiej loterii natomiast można było stracić gwarantowane 3000 dolarów racjonalnie byłoby wziąć Drugą opcję która w sumie spełnia i warunki teorii jak się okazało 92 badanych osób wybrało pierwszą opcję czyli zdecydowana większość ludzi woli ponieść ryzyko większej straty by dać sobie szansę wyjścia na zero Kiedy zatem zmienia się perspektywa zyskowne na stratną stajemy się bardziej skłonni do podejmowania ryzyka kanem iersi nazwali to efektem odbicia w realiach giełdowych objawia on się tym że zamiast szybko zamykać stratne pozycje przetrzymujemy je w nadziei że uda nam się jednak odkuć teoria perspektywy dowodzi zatem że w giełdowych warunkach niestety ale mamy skłonności autodestrukcyjne powinno się bowiem robić zupełnie na odwrót czyli pozwalać zysk rosnąć a straty szybko ucinać w tym kontekście Forex statystyki mówiące o 73 proc ludzi ponoszący straty wydają się całkowicie uzasadnione i tak na marginesie cłem Broker w modelu marketer Myślę że nie ma przypadku w tym że ci najbardziej doświadczeni inwestorzy zawsze uczulają innych na kwestie zarządzania stratami Warren buffett powiedział kiedyś że na giełdzie są dwie reguły pierwsza nigdy nie trać pieniędzy druga nigdy nie zapominaj o regule numer 1 choć większość zna te reguły to przez ten zakodowany w mózgu i opisany przez kanem i twerski mechanizm coś powstrzymuje nas by te reguły stosować z jakiegoś powodu stracone 100 zł ma dla nas większe znaczenie niż zarobione 100 zł źródeł można szukać w wielu miejscach na przykład w podrażnionym ego albo w ewolucyjnym kojarzeniu przegranej jako coś co zagraża naszemu życiu w tym miejscu odsyłam do historii Jim Paula który znakomicie dekonstruuje swoją giełdową porażkę odwołując się między innymi do tak zwanego internalizowanie tłumaczy to dlaczego działamy w sposób autodestrukcyjny polecam książkę Jim poa a także mój podcast w którym Omówiłem w skrócie jego historię i jego refleksje wracając natomiast jeszcze do tematu ta asymetryczna awersja do ryzyka czyli wybór mniejszego ale pewnego zysku i gotowość do ryzykowanie powiększenia straty to tylko jeden z wielu przykładów uproszczonego procesu decyzyjnego który sprawia że błędnie oceniamy wartość oczekiwaną niestety przykładów gdy mózg inwestora myśli na skróty i sprowadza go na manowce jest znacznie więcej w jednym z badań keman i twerski prosili ludzi by kręcili kołem Fortuny a po wypadnięciu liczby powiedzieli czy liczba państw afrykańskich należących do ONZ jest wyższa od liczby która wypadła na kole i ile tych państw dokładnie jest ich zdaniem okazało się że udzielane odpowiedzi były mocno skorelowane z tym co wypadło na kole innymi im wą liczbę wylosowano tym większą liczbę państw podawano zatem całkowicie przypadkowa cyfra z koła fortuny stanowiła swoisty punkt odniesienia dla finalnej oceny choć nie było tu żadnego związku przyczynowo skutkowego te tendencje nazywa się heurystyk kotwiczenia i mówi ona mniej więcej tyle że nasz mózg lubi takie punkty zaczepienia nawet jaką Total od czapy w realiach głowy przykad podczas stawiania prognoz ekspert od finansów behawioralnych James montier zestawił kiedyś roczne prognozy analityków giełdowych dla indeksu s&p 500 na przestrzeni 15 lat okazało się że wykres prognozowanych wartości był niemal identyczny jak wykres indeksu Tomasz zaleśkiewicz pisał w swojej książce pod tytułem psychologia ekonomiczna że schemat stawiania takiej prognozy jest następujący Weź pod uwagę wartoś z poprzedniego okresu AKM trendem myślę że ten efekt uwidacznia się czasem podcz silniejszych ruchów na rynku sam często uśmiecham się w duchu gdy 10 korekta trendu wzrostowego sprawia że w branżowych mediach zaczynają przeważać pesymistyczne przewidywania Wygląda trochę na to że zaczynamy wówczas kotwiczy swoje oceny w tych ostatnich wyrazistych danych i zapominamy szej heurystyka dostępności jest to nasza tendencja do przypisywania większego prawdopodobieństwa czy też znaczenia zdarzeniom które możemy łatwiej przywołać w naszej pamięci czyli na przykład takim które są bardziej konkretne wyraziste łatwiej Wyobraż i nacechowane emocjonalnie w jednym z badań Pytano osoby czy w języku angielskim jest więcej słów zaczynających się na literę r czy takich w których Ta litera występuje na trm miejscu że wicej jest sów zaczynających się na rie same wyniki uzyskiwano też w badaniach dla innych liter A powód wyników jest prosty łatwiej przywołać w pamięci wyrazy zaczynające się na jakąś literę niż takie w których mowa którejś z kolei literze w warunkach głowy objawia się to tym że mamc dojan na podstwie bardziej wyrazistych bardziej emocjonalnych informacji zamiast opierać się na chłodnych statystykach i kalkulacjach krach może więc kojarzyć się w umyśle tak niemal automatycznie jako ryzyko poniesienia dużych strat więc będziemy skłonni sprzedawać tymczasem silne spadki nie mające uzasadnienia fundamentalnego Często mogą stanowić dobrą okazję do tanich zakupów a nie do ucieczki z rynku przez tą samą heurystyk ludzie bardziej boją się latać samolotami niż jeździć autami samochody mają przecież gorsze statystyki ale wypadki z ich udziałem są mniej spektakularne niż katastrofy lotnicze trzecia bardzo ważna heurystyka zaobserwowana i opisana przez kanana i twerski to tak zwana heurystyka reprezentatywności Mówi ona że mamy tendencję do przypisywania większego znaczenia tym zdarzeniom które są podobne do pewnego wzorca Czyli że możemy o nich powiedzieć że są typowe w jednym badaniu podano osobom informacj że w populacji jest 70 Inżynierów i 30 prawników następnie podano opis mężny który ma 30 lat udziela polcz książki i zapytano ludzi Jakie jest prawdopodobieństwo że ten jegomość jest prawnikiem większość ludzi dawała mu od 50 do 80 szans A tymczasem jest to 30 Innymi słowy ludzie ignorują statystyki i posługują się podobieństwem do jakiegoś zakodowanego typowego wzorca w tym przypadku opis bardziej pasował do humanisty niż do umysłu ścisłego więc prawdopodobnie stąd ta błędna ocena szans prawidłowe odpowiedzi Co ciekawe pojawiły się dopiero w badaniu gdy w ogóle nie podawano opisu mężczyzny wtedy ludzie poleg tylko i wyłącznie na statystykach ta pułapka często objawia się w grach losowych jest to tak zwane złudzenie gracza które pokazuje że z jakiegoś powodu oczekujemy że w zdarzeniach losowych powinna bardzo często pojawiać się zmienność tych zdarzeń przykładowo wrzucie monetą możemy mieć wrażenie że seria naprzemiennie wypadających Orłów i reszek jest bardziej prawd niż seria typu orzeł orzeł orzeł Reszka tymczasem obie te sekwencje mają dokładnie takie same szanse wypadnięcia przyznam się tutaj od razu że kiedyś uległem temu złudzeniu na Forexie wprawdzie okej na rynkach finansowych nie znamy dokładnego rozkładu prawdopodobieństwa ale nie zmienia to faktu że są to warunki mocno losowe i w tych warunkach postanowiłem że na płynnych kontraktach typu euro do dolara Dax ropa naftowa na interwale 5 minut spadkowych lub wzrostowych świec z rzędu i otwierał po ich wystąpieniu pozycje przeciwną do tego jeszcze dorzuciłem podwajanie stawki czyli gdy piąta świeca jednak nie przyniosła zwrotu No to zwiększał swoją pozycję powiem tylko krótko nie polecam tej metody spekulacji heurystyk który mi zdarza posi nie wystarczyłoby serwerów UTA ale chciałbym jeszcze wspomnieć o kilku które moim zdaniem bardzo mocno dotyczą przedstawicieli branży giełdowej Otóż zaobserwowano że u osób uznawanych za ekspertów w jakiejś dziedzinie pewność stawianych prognoz jest znacznie wyższa niż ich sprawdzalność Innymi słowy Guru mają tendencję do zawyżania swoich kompetencji a niejedno badanie pokazało że ich trafność jest niższa niż rzutu monetą Myślę że warto pamiętać gdy jakiś Guru skradnie państwa serce swą pewnością siebie co więcej Ten efekt pewności zostaje niejako podkręcony do tak zwanego nierealistyczne optymizmu gdy dołożymy tu wątek osobistego zaangażowania Polega to na tym że mamy tendencję do oczekiwania że z jakiegoś powodu my mamy większe szanse na sukces niż inni I z tego samego tajemniczego powodu my mamy mniejsze ryzyko poniesienia porażki czyli coś w stylu hola hola mnie to nie dotyczy liczne Badania wykazały że gdy inwestorzy prognozują wyniki indeksu i swojego portfela to Te drugie są znacznie wyższe od pierwszych gdy zatem pojawia się emocjonalny związek z przedmiotem prognozy No to jest ryzyko że popad w nadmierny optymizm i myślenie życzeniowe Myślę że warto o tym pamiętać gdy czytamy na przykład prognozy menedżerów spółek i na koniec tego wątku jeszcze słów kilka o tak zwanym efekcie potwierdzenia czyli naszej tendencji do poszukiwania wyłącznie faktów potwierdzających posiadaną opinię a nie takich które ją weryfikują Myślę że to też się wiąże z dwoma poprzednimi efektami i z tym że po prostu nie lubimy przyznawać się do błędu nie wiem czy państwo też tak miewacie ale mi się zdarza że jak posiadam jakieś akcje to w raporcie finansowym czy też w komunikacie zespi Szukam czy też interpretuje informacje tak by jednak potwierdzić sobie słuszność ich posiadania Jak zatem widać nasza głowa przygotowała sobie co najmniej kilka strategii funkcjonowania w warunkach niepewności ale zazwyczaj te strategie przynoszą niepożądane efekty jak powiedział Cytowany na początku Richard taller finanse behawioralne drogi do bogactwa nam nie pokażą ale pokażą nam Dlaczego popełniamy niektóre błędy zachęcam więc państwa by eksplorować ten temat bo można się o sobie naprawdę dużo dowiedzieć kto wie może część tej wiedzy przyda się nie tylko na A teraz czas na komentarz sobiesława Kozłowskiego a później opowiem jeszcze o pewnych pułapkach które czekają na fanów analizy technicznej i analizy fundamentalnej psychologia w inwestowaniu i wyzwania największym wyzwaniem w inwestowaniu jesteśmy sami czy też nasza psychika czy psychika inwestora tę sytuację można porównać do zachowania jeźdźca na słoniu Generalnie w sytuacjach normalnych jeździec może pokierować wst jest dobrze w sytuacjach gdy stresowych słoń zrywa się spod jak wpływu jeźdźca i idzie w stronę którą chce i w uproszczeniu oczywiście zachowując realia w sytuacjach stresowych kiedy nasze inwestycje wymykają się spod kontroli albo Wychodząc poza które zakładaliśmy podejmujemy Czy możemy podejmować często emocjonalne decyzje czy są szanse czy rozwiązania które mogą zmniejszać wpływ czy zależność psychiki czy tych decyzji takich emocjonalnych No jest kilka narzędzi z jednym z nich jest dywersyfikacja czyli zmniejszanie zmienności portfela I co zwiększa szansę na bardziej takie przemyślane decyzje racjonalne z drugiej strony inwestowanie z scenariuszami czy strategią inwestycyjną kiedy inwestycje wymykają się z założonych realiów scenariuszy weryfikacja czy sytuacja ulega istotnej zmianie czy też I warto ją zamknąć czy też zakładamy że warto ją kontynuować ustalając warunki czy też po prostu zamykamy tą inwestycję suma sumarum też jest ty jedną z takich trendów ostatnio widzianych na rynku inwestycyjnym jest Fit Investing czyli inwestowanie po wypoczęci czy Po przygotowaniu się do mentalnym czy fizycznym do inwestowania ograniczania sytuacji gdy inwestujemy ze zmęczeniem czy też z większym wpływem stresu także temat warty do rozwinięcia i pielęgnacji Trzymam za siebie i za państwa kciuki powodzenia aby ten podcast miał jeszcze bardziej praktyczny wymiar Chciałbym zwrócić uwagę na psychologiczne osobliwości dwóch najpopularniejszych metod analitycznych czyli analizy technicznej i fundamentalnej okazuje się bowiem że u fanów wykresów i u fanów raportów też ujawniają się pewne skrzywienia poznawcze które mogą utrudniać obiektywną ocenę rynkowej sytuacji wspominany już wcześniej Tomasz zaleśkiewicz pisze w swojej książce o swego rodzaju złudzeniu determinizmu które polega na przekonaniu że na podstawie dostępnych danych można zawsze ustalić zależność przyczynowo skutkow A dzięki temu wyjaśnić zachowanie rynku i przewidzieć jego dalsze ruchy to złudzenie bierze się stąd że ludzki umysł ludzki mózg nie znosi próżni i niejasności dlatego zawsze dąży do porządkowania i kegan NAP doś anów z przeszłości ianie w n prawidłowości jak pisze Jason w książce twój mózg twoje pieniądze Którą książkę Serdecznie polecam poszukiwanie schematów przypadkowych danych jest podstawą funkcją LZ mózgu na marginesie dodam że to ZAP dlatego w pięknych kumulus na niebie często dostrzegamy twarze lub jakieś postaci i teraz tak nie da się ukryć że analiza techniczna jest pełna schematów zwanych formacjami czy też sygnałami i szkopuł w tym że identyfikując je na wykresach możemy czasem doszukiwać się determinizmu tam gdzie go w ogóle nie ma dowodził tego już W 1964 roku Paul kot w swojej pracy pod tytułem The Random of Stock Market prices pokazał że analitycy ryków poemy przebiegach wych sposup Wes obrazujący wynik rzutu monetą gdyby rysować w ten sposób że plus je dajemy zawsze dla orła i minus je dla reszki to dostaniemy po dłuższym czasie wykres na którym znajdziemy i kliny i chorągiewki i nawet głowy z ramionami choć w tym przypadku mają one więcej wspólnego z malarstwem niż z giełdą Innymi słowy jeśli nie jesteśmy w stanie wykazać statystycznej skuteczności teos pod faktycznie więcej wspólnego z wróżeniem S fusów niż z analizą Szeregów czasowych i żeby nie było analiza fundamentalna też jest podatna na złudzenie determinizmu Proszę zwrócić uwagę że analitycy zawsze próbują wyjaśnić dane zjawisko czasem wręcz na siłę widać to często w sytuacjach gdy po publikacji dobrego raportu kurs akcji spada reakcja rynku jest niezgodna z logiką więc analityk powie że rynek oczekiwał jeszcze lepszych wyników albo że wyniki były już w cenach iy sprzedaje fakty albo że teraz jest czas kiedy dobre dane to złe dane i tym podobne znowu kłania się tutaj ten brak akceptacji dla niejasności i próżni wszystko musi mieć przyczynę i skutek tak przynajmniej uważa nasz mózg Proszę zwrócić uwagę że eksperci rzadko posługują się kategoriami prawdopodobieństwa i losowości nie dopuszczając możliwości że dane wydarzenie rynkowe po prostu czystym przypadkiem swoją drogą to były gdybyśmy czytali w co drugim akapicie że rynek wzrósł przez przypadek ale istnieje niezerowe prawdopodobieństwo że dziś odbije zjawisko To wyjaśnia Piotr Zielonka w książce pod tytułem giełda i psychologia pisze On i tu cytuje analitycy finansowi cechują się nadmierną pewnością własnej wiedzy i umiejętności wykazują niewłaściwe wykalibrować stawianych przez siebie prognoz podawane przez wyjaśnienia błędnych predykcji odnoszą docz charakteru zjawi niespodziewany zjawisk braku wystarczającej ilości danych podcz formułowania prognozy więc kłaniają się też heurystyki i skrzywienia o których mówiłem już wcześniej i proszę też zwrócić uwagę że analitycy którzy są bardzo konkretni wyrazi i pewni siebie są przez nas chętniej słuchani czyli kłania się tu jeszcze heurystyka dostępności Innymi słowy nau C jakaś psyka podczas może czaić się podczas wyceny spółek dobierając wagi do poszczególnych składowych wyceny możemy nieświadomie kotwiczy przecież swoją opinię na przykład w już dostępnych rekomendacjach albo na przykład kierować się heurystyk reprezentatywności gdy dana firma reprezentuje sektor na który obecnie jest moda ta reprezentatywność w takim skrajnym wydaniu ujawnia się podczas baniek spekulacyjnych gdy kojarzenie spółki z daną branżą wystarczy by zawyżyć wycenę jej akcji proszę sobie przypomnieć na przykład gorączki docom deweloperskie blockchain nowe czy też obecną w 2025 roku może jeszcze nie gorączkę ale już blisko związaną ze sztuczną inteligencją i na koniec jeszcze jedna kwestia bardzo ważna i zarazem niebezpieczna Otóż stosowanie sygnałów analizy technicznej i analizy fundamentalnej stymuluje układ nagrody w naszym mózgu dzieje się tak dlatego że Gdy po jakimś sygnale pojawia się nagroda w postaci zysku No to w naszym mózgu wydzielana jest dopamina wspominany już Jason Cake przekonuje w swojej książce że mózg bardzo szybko zapamiętuje sygnały które poprzedzały wydzielenie dopaminy dlatego następne pojawienie się takiego sygnału będzie pod świadomym motywatorem do powtórzenia decyzji inwestycyjnej ten proces jest bardzo silny i zdaniem cwe nosi znamiona uzależnienia od przewidywania w swojej książce przytacza on badanie Hansa brea z Uniwersytetu Harvard mó fanów kolumbijskiego przysmaku którzy spodziewali się kolejnej porcji oraz ludzi którzy mieli podjąć duże i zyskowne ryzyko finansowe okazało się że obrazy rezonansu mózgu były dla obu grup identyczne także podniecenie towarzyszące zarabianiu może nas wpędzać w nauk Proszę zatem na siebie Drodzy państwo na temat psychologicznych aspektów inwestowania Więc zachęcam do komentowania materiału mile widziane będą także suby lajki i udostępnienia to wszystko bardzo wspiera mój układ dopaminowy i ogólne poczucie szczęścia także Z góry dziękuję za każde wsparcie i do usłyszenia w kolejnych materiałach