Dziura w budżecie na ponad 300 mld zł – czy to już czas na ewakuację z obligacji skarbowych?

kiedy ewakuować się z polskich obligacji skarbowych co roku otrzymuję od was takie nerwowe pytania gdy w mediach toczą się dyskusje o budżecie państwa moich trzech portfelach inwestycyjnych o których więcej opowiadam w filmie z wynikami inwestycji łączna wartość polskich obligacji skarbowych przekracza 1,7 miliona złotych dlatego raz w roku robię krótki przegląd finansów publicznych Tak żeby zdecydować co dalej i zapraszam was dziś na materiał złożony z trzech części w pierwszej Pokażę wam na co politycy planują przeznaczyć n pią z podatków oraz jaka jest dziura w budżecie w drugiej zaproszę was na krótką rozmowę z doktorem sławomirem Dudkiem prezesem Instytutu finansów publicznych który odpowie czy coś się w polskich finansach publicznych poprawia Natomiast w trzeciej podzielę się moimi wnioskami i decyzjami dotyczącymi obligacji skarbowych w portfelu zaczynamy mamy pierwszy projekt budżetu opracowany w pełni przez rząd premiera Tuska jak twierdzą jego autorzy to budżet hojny i odpowiedzialny No ale czy naw No tak jest Zacznijmy od dochodów i aby mieć jakiś punkt odniesienia posłuży się danymi za ostatnie 3 lata w roku 2023 zrealizowane dochody wyniosły 574 miliardy złotych w budżecie na bieżący 2024 rok którego autorem de facto był jeszcze rząd premiera morawieckiego założono bardzo optymistycznie dochody na poziomie 682 pr3 miliarda dziś już wiemy że będą one niższe może nawet o 40 miliardów No i na rok 2025 obecny rząd założył dochody w wysokości 6328 miliarda złotych czyli mniej o ponad 49 miliardów złotych niż w nierealnym planie na 2024 czy ten nowy plan jest bardziej realny na to pytanie odpowie za chwilę nasz gość A skąd mają płynąć pieniądze do budżetu państwa w 90 proc z podatków a reszta to inne dochody jak cła dywidendy ze spółek Skarbu Państwa i tym podobne Jeśli chodzi o dochody podat to w 61 proc to jest wat czyli 346 I5 miliarda złotych Zobaczcie jaki to jest ważny podatek potem 17 proc to akcyza 98,1 miliarda złot 12 proc to jest cit czyli podatek dochodowy płacony przez firmy 70,1 miliarda złot No i wreszcie 6 proc to te nasze nieszczęsne Pity z których do budżetu państwa ma wpłynąć 31,7 miliarda a reszta tego podatku zasili budżety samorządów z nami już dochody No to przejdźmy teraz do wydatków w 2023 roku wyniosły one 6596 miliarda złot a na 2024 zaplanowano wydatki na poziomie 866 pr3 miliarda co oznaczało oficjalny deficyt w wysokości 184 miliardy Dlaczego oficjalne to wszystko stanie się dla was Jasne po rozmowie z doktorem Dudkiem No to wywołało taką medialną burzę i stwierdzenia że finanse Polski są w ruinie co z moim gościem od czarow dokładnie rok temu a jak do tej sprawy podszedł obecny rząd skoro zaplanował niższe dochody No to wypadałoby coś przyciąć po stronie wydatków prawda nic z tego w roku 2025 wydatki mają sięgnąć aż 9216 miliarda złotych i przy niższym planie dochodów oznacza to że w kasie państwa ma zabraknąć w tym roku 2888 miliarda zł a to nie wszystko bo zsta dziura w budżecie może być jeszcze większa zanim omówimy powody tak wysokiego deficytu budżetowego na pewno jesteście bardzo ciekawi na Co Rząd planuje wydać aż tak wielkie pieniądze W uzasadnieniu do ustawy budżetowej znajdziecie taką piękną grafikę która To ilustruje najważniejsze pozycje w budżecie to wydatki emerytalno rtowe przy czym aż 31,5 miliarda złotych pójdzie na 13 i 14 emeryturę dla porównania tam 31,4 C7 to są wynieść mają te łączne dochody z PIT w budżecie państwa Więc można powiedzieć że to zostanie tak w całości pochłonięte przez tą 13 i 14 kolejna pozycja to wydatki na obronę Narodową w obliczu sytuacji za naszą wschodnią granicą ich zasadności nikt raczej nie kwestionuje i w sumie z budżetu pójdzie na ten cel jakieś 110 miliardów złotych i dodatkowo jeszcze blisko 77 miliardów z tak zwanego funduszu wsparcia sił zbrojny zbrojnych który jest poza budżetem państwa przeznaczymy zatem 187 miliardów złotych na Armię czyli 4,7 naszego PKB co plasuje nas pod tym względem w czołówce państw NATO dla jasności Nie oznacza to że nakupy sprzętu wojskowego za taką kwotę bo w tej części budżetu znajdują się również wynagrodzenia emerytury i inne wydatki związane z personelem wojskowym i zapleczem No ale dla wszystkich jest chyba jasne że sprzęt wojskowy bez żołnierzy nie ma żadnego znaczenia O ile do wydatków na Armię nikt się nie czepia to wielu ekonomist podkreśla że mamy zbyt wysokie jak na możliwości naszego państwa wydatki na tak zwane wsparcie rodzin główną pozycją tutaj jest oczywiście program 800 plus który w samym 2025 ma kosztować 62,3 miliardów złotych kolejnych 8 miliardów pójdzie na tak zwane babcie No i już tylko te dwa programy wystarczą żeby pochłonąć wszystkie dochody z podatku cit płaconego przez firmy i dla pełnej jasności uważam że wsparcie rodzin to bardzo ważna sprawa ale Moim zdaniem powinny otrzymywać je tylko te rodziny które wsparcia faktycznie potrzebują bardzo niepokojąca jest również ta kolejna szara pozycja to są ogromne wydatki na obsługę długu publicznego z czego aż 75,5 miliarda pójdzie na obsługę długu skarbu państwa czyli głównie odsetki od obligacji skarbowych No i kolejne największe wydatki w budżecie to nakłady na służbę zdrowia i edukację ale ja chciałbym zatrzymać się przede wszystkim przy deficycie budżetowym czyli na różnicy pomiędzy dochodami i wydatkami oficjalny deficyt w roku 2023 wyniósł 85,5 miliarda złotych w 2024 zaplanowany jest na 184 pr4 miliarda a w 2025 ma wystrzelić aż do 288 miliardów rzeczywisty deficyt po uwzględnieniu także zobowiązań spoza budżetu państwa pochowanych po różnych funduszach takich jak fundusz covid czy pfr przekroczy najpewniej 300 miliardów złotych to posłuchajmy teraz jak ten projekt budżetu NZ dzisiejszy gość a na końcu Postaramy się wywnioskować co to oznacza dla obligacji skarbowych tylko przedtem jeszcze ogromna prośba do was finanse publiczne dotykają pośrednio polityki czy tego chcemy czy nie i zwolennicy partii będą chcieli podniesienia podatków dla wybranych grup i zwiększenia wydatków publicznych a zwolennicy partii b będą chcieli obcięcia podatków i ograniczenia wydatków No ile partii tyle postulatów i każdy będzie tutaj starał się ciągnąć swoją stronę Ja patrzę na budżet jako inwestor Dlatego bardzo zależy mi abyście tej publikacji nie traktowali jako mojego Manifestu politycznego Bo wiele osób tylko poruszę temat który nie stoi w zgodzie z ich poglądami politycznymi stara się przypiąć mi polityczną łatkę słuchajcie ja jestem twardo stąpający po ziemi realistą I nie ufam absolutnie żadnym politykom więc żebyśmy mieli jasność bardzo zależy mi na tym po prostu żebyśmy skoncentrowali się na stanie finansów publicznych a nie na takim politycznym biciu w komentarzach także zachęcam was do uważnego wsłuchany z doktorem sławomirem Dudkiem który aż 23 lata przepracował w ministerstwie finansów gdzie pełnił między innymi funkcję dyrektora departamentu polityki makroekonomicznej i w ciągu tych 23 lat poznał sposób działania praktycznie każdej ekipy rządzącej założony przez niego Instytut finansów publicznych bezlitośnie punktował zaciemnianie obrazu finansów przez poprzedni rząd Zobaczmy zatem Jak ocenia to co z naszymi finansami publicznymi dzieje się obecnie No i widzimy się później W podsumowaniu Sławku minął dokładnie rok od naszej rozmowy na temat budżetu na rok 2024 to był budżet przygotowany przez rząd Mateusza morawieckiego no i na tamtym budżecie nie zostawiłeś suchej nitki ale minął rok mamy pierwszy przygotowany budżet przez rząd Donalda Tuska No i co jest lepiej czy gorzej generalnie oceniam negatywnie ten ten ten budżet są jakieś drobne kroczki poprawy ale to jest niewiele raczej pozorowane ruchy w grudniu 2023 można znaleźć to na stronie Instytutu finansów napisaliśmy raport stabilny i przejrzysty budżet pod kontrolą obywateli plan naprawy finansów publicznych tam prowaliński No niewiele zostało zrobione i tak ogólnie jakbym miał ocenić krótko to powiem że ten budżet nie jest stabilny Ma bardzo duży wielki deficyt nie jest przejrzysty nadal o co walczę cały czas i nie jest pod kontrolą obywateli Także niestety dalej musimy pracować nad tym żeby wyprowadzić finanse publiczne błędów które narastały w przeszłości do to Spójrzmy na ten budżet dwóch ujęciach czyli najpierw tym czysto finansowym a potem jeszcze porozmawiamy o tej takiej kwestii systemowej związanej z przejrzystością budżetu No i proponuję żebyśmy zaczęli od dochodów dochody na poziomie 6328 miliarda złotych Czy twoim zdaniem zostały one prawidłowo zaplanowane znaczy jest tam doza optymizmu za duża doza Optymizmu tak jak przewidywaliśmy i rok temu przewidywałem dochody z Vatu r optymistycznie zaplanowane nowy rząd tego nie skorygował punkt wyjścia miał za wysoki mamy bardzo słabe dochody z citu obecny rząd zakłada że to mocno mocno znowu odbije założył to było to założone na ten rok że mocno odbije V mocno odbije C I to się nie wydarzyło i teraz znowu jest troszeczkę życzeniowo że to że odbije w przyszłym roku w co w co nie wierzę bardziej konserwatywnie powinien być założony ten budżet A mam pytanie bo rok temu rozmawialiśmy o tym krajowym planie odbudowy że nowy rząd być może lepsze relacje z Unią że ten krajowy plan odbudowy zostanie odblokowany i że to może wspomóc nasze finanse publiczne i ucichło to zupełnie jak to wygląda teraz ale no ale został odblokowany to to mo został odblokowany te pieniądze zmieniono trochę kształt bo Jesteśmy spóźnieni te pieniądze trzeba wydać do 2020 s roku do połowy może 2026 roku No część płatności idzie także Moim zdaniem to jakiś oddech oddech dało Ale to nie rozwiązuje problemów finansowych wręcz znaczy jest problem żeby wydać te pieniądze tak żeby w pełni nie wiem czy to się uda z drugiej strony mamy też zwykłe fundusze unijne i troszeczkę tutaj jest taka substytucja samorządy się zastanawiają czy brać te zwykłe unijne czy brać te z kpo A do tego jest ogromna ów i mamy problemy podażowe tak No tych zielonych autobusów pewnych inwestycji infrastrukturalnych można po prostu trudno znaleźć kogoś kto to wykona i trudno wydać te te pieniądze ale tutaj dało to oddech ale to to to to to niewielki raczej to jest dodatek chodzi o to że przy trudnej sytuacji finansowej pewne usługi publiczne albo wymiana infrastruktury może się odbyć mimo powiedzmy napiętej sytuacji budżetowej i przeczytam teraz pytanie w związku z tym od Kuby skoro rozmawiamy o dochodach pyta się No bo dochody to między innymi podatki a w zasadzie głównie podatki Czy mając na względzie aktualny stan finansów publicznych jest nadzieja na wprowadzenie wyższej kwoty wolnej od podatku i zlikwidowanie podatku Belki Tu trzeba też powiedzieć że jesteśmy od kilku miesięcy w procedurze nadmiernego deficytu i ja to już od wielu miesięcy poszłeś przed ty w procedurze nadmiernego deficytu Wszyscy mówili że wydatki zbrojeniowe nas uratują że że nieprawda Nie uratują Komisja Europejska W uzasadnieniu do wprowadzenia procedury nadmiernego deficytu napisała tak wydatki zbrojeniowe są wyzwaniem powiększyły ten Ale to to podwyżki w budżetówce to transfery socjalne to powiększenie 800 plus dołożyło deficytu i wcale nie wydatki zbrojeniowe tego nie wyjaśniają No i teraz w procedurze deficytu musimy zredukować deficyt w c lata 100 miliardów złotych czyli twoim zdaniem nie ma szans na obniżkę podatków i że ma dwie strony dwie strony ma wydatki dochody jeżeli jeden prosta sprawa jeżeli chce obniżyć jakiś podatek to musi znaleźć jakiś wydatek który zrekompensuje to lub jakiś inny podatek który podniesie w zamian w zamian za to tak na razie mamy tylko zaproponowany może nieliczne mieliśmy tam obniżenie VATu na usługi kosmetyczne jako obietnica co uważam też nie było akurat słuszne w tym momencie to nie jest strategiczny strategiczne działanie No a mamy już podwyżki akcyzy widzimy że rząd w związku z procedurą nadmiernego deficytu szuka w dochodach a nie jest trochę tak że byłeś jednak takim mocniejszym negatywnym recenzentem poprzedniego rządu a teraz tak jak ciebie słucham to trochę Rozbrajasz ten ten obecny rząd że to wina poprzedników czy jednak No może inaczej Wróćmy do tego że za 800 plus wszyscy głosowali czyli de facto mimo że ktoś był w opozycji ale tak naprawdę cała opozycja głosowała za 800 plus cała opozycja głosowała za pewnymi transferami tymi samymi czyli rzeczywiście obecna większość głosował za tymi elementami które doprowadziły w ostatnim okresie do procedury nadmiernego deficytu i to jest wina całej klasy politycznej być może Chodzi tutaj o to że proc że rząd nawet gdyby chciał i gdyby był bardzo dobry minister finansów który by chciał nie doprowadzić do rozpoczęcia Nie miał szans tak a ten rząd jeszcze dołożył 20 miliardów czyli pogorszył sytuację Czyli nic nie zrobił żeby wyjść z tej procedury nadmiernego deficytu także to jest wina całej klasy rządzącej to że mamy tą procedurę aczkolwiek ten nowy nie miał czasu żeby ją uniknąć ale nic nie zrobił żeby iść w tym kierunku Bo de facto Cały czas robimy kroki wstecz czyli w projekcie budżetu na 2024 dołożyliśmy 20 miliardów mimo że Ja ostrzegałem że będzie procedura nadmiernego deficytu i mówiłem że zaraz będziemy musieli robić jakąś konsolidację wprowadzi nowy rząd wprowadził babcie to jest kierunek wstecz jeżeli chodzi o procedurę deficytu nadmiernego deficytu Czyli mamy wad dla tych kosmetyczek to jest kolejny element Może mało znaczący ale ale jest kierunek Na razie tak naprawdę żadnego nie było działania oprócz tej zapowiedzianej akcyzy tak ale ja mówiłem to że czeka nas procedura nadmiernego deficytu i będzie konieczność podejmowania trudnych działań Czytaj podnoszenia podatków lub wycofywania się z jakichś transferów i to się de facto tutaj dzieje bo musimy utrzymać wydatki zbrojeniowe na tym poziomie I tutaj chyba nie ma dyskusji i chyba jest pełna zgoda wśród polityków wśród ekonomistów że musimy się do zbroić ale w tych warunkach ja mówiłem ostrożnie z tymi obietnicami także to jest mamy ciągłość to jest wina klasy politycznej że jesteśmy w tym w tym momencie do tego zmierzam bo został po raz pierwszy opublikowany taki dokument średniookresowy plan budżetowo strukturalny na lata 2025 2028 i kiedy Czytałem twoje publikacje na ten temat to wynika z nich że ty tam mówisz prosto Zapomnijmy o kwocie wolnej od podatku i o zlikwidowaniu podatku Belki bo nawet z tego dokumentu wynika że obecny rząd tego absolutnie nie zakłada absolutnie nie zakłada jest wszyscy czekaliśmy bo ja mówię tabele znaczy na slajdach da się tam ściemniać Przepraszam za takie sformułowanie ale chyba można uprawiać narrację w telewizji Gdzie jest krótka okrągła wypowiedź a tabela prawdę ci powiem no bo w tabeli mamy dochody minus wydatki jest deficyt mamy jakieś rozbicie i wiemy czy coś jest czegoś nie ma ja zawsze mówiłem opublikuj plan to ja wtedy powiem czy coś jest co nie Co Rząd zakłada i rzeczywiście rząd opublikował długo wyczekiwany jakiś plan na przyszłość to jest pierwszy uważam że nawet jest ważniejszy od budżetu bo na finanse publiczne trzeba patrzeć w horyzoncie wielu lat nie jednego roku jeden rok to to jest za mało I co w tym planie jest rzeczywiście redukcja deficytu o 100 miliardów nawet ponad 100 miliardów złotych redukcja deficytu i śladowe informacje po której stronie to będzie robione śladowe bardzo ogólnikowy jest ten plan komisja na to pozwoliła bo są nowe wytyczne że ten plan Może być ogólnikowy aczkolwiek ja uważam że my jesteśmy w takiej sytuacji w takim deficycie przejrzystości że rząd mógłby pokazać więcej na przykład dania pokazała kilka stron różnych zestawień i co wynika że że tam zapisano dominują działania po stronie podatkowej i mamy wypisany podatek akcyzowy jako działanie będzie podnoszony podnoszony No to mamy ta mapa mamy tyt i alkohol Najpierw było już dawno przewidziane taka mapa drogowa podnoszenie akcyzy na alkohol tytoń wyroby tytoniowe i alkoholowe ale w ostatniej chwili rząd niedawno podwyższył tą planowaną ścieżkę wzrostu na ty to jest dodatkowe działanie tego nowego rządu drugie działanie to jest mamy działanie zwiększające dochody z PITu I co tam jest w Picie zapisane to że parametry podatkowe będą zamrożone czyli kwota wolna będzie taka jak jest i pierwszy próg podatkowy będzie zachowany i to napisane jest że przez 4 lata po 10 miliardów złotych będzie przynosić dochodu czyli dość że nie mamy zwiększenia kwoty wolnej czyli powiększenia progu podatkowego to to pokazujemy efekty w drugą stronę ja to od dawna mówiłem konsekwentnie że nie ma miejsca konkrety po stronie dochodowej reszta konsolidacji jest po stronie wydatkowej i tam mamy bardzo ogólnikowe stwierdzenia mamy że spożycie zbiorowe taki taki spożycie zbiorowe da nam tam 0,6 punktów procentowych PKB konsolidacji to jest jest bardzo dużo i do końca nie wiem czy tam siedzą wynagrodzenia czy nie siedzą mamy jakieś ogólne pozycje i uważam że też rząd się schował za ogólnikami za jakimiś terminami statystycznymi na razie nie ma konkretnego zwią nie wiem czy ministrowie w rządzie wiedzą co na co się zgodzili do końca że co co oznacza ten plan W których miejscach trzeba coś coś zrobić uważam że w tym momencie ten plan To jest takie odwlok konsolidacji na przyszłość teraz nic trochę mało później więcej ale w niejasnych pozycjach i może coś tam się zmieści czyli ta debata polityczna i społeczna się nie odbyła jasne no to porozmawiamy o wydatkach w krótszym terminie czy o tych Zap r 2025 aż 921 miliardów złotych a nie ma ani kryzysu gospodarczego ani epidemii ani odpukać wojny To dlaczego w czasach takiego wzrostu gospodarczego mamy aż tak wysokie wydatki co tam się kryje No mamy rozbudowane transfery społeczne i dokładamy cały czas Trans transfery społeczne dode definiujemy Co to jest dla naszych widzów to są emerytury i renty To jest akurat zobowiązanie i tutaj powied znaczy problemem jest krótki wiek emerytalny tak krótki wiek emerytalny powoduje że ludzie wcześniej uciekają z rynku pracy na emeryturę i to są większe wydatki ale ale zgodziliśmy się na jest umowa międzypokoleniowa społeczna że wypłacamy emerytury i renty tutaj jakiś Nie było zmian w tym okresie I to jest zobowiązanie i kontynuacja wiek emerytalny jest problemem to można rozmawiać tutaj niestety politycy wszyscy mdleją na słowo wiek emerytalny względów to pris przegrane wybory No tylko że leci na nas meteoryt kryzysu demograficznego jesteśmy za chwilę będziemy jedynym krajem który ma różny wiek emerytalny kobiet i mężczyzn szczególnie ten niski wiek kobiet jest z czymś niespotykanym i generuje koszty ale druga sprawa No to mamy 800 500 plus zwiększone na 800 plus to już jest 63 miliardy złotych rocznie ale mamy 13 14 emeryturę mamy 300 plus mamy dużo świadczeń mamy bardzo dużo świadczeń tak zwanych rodzinnych my wydajemy najwięcej jesteśmy pewnie w pierwszej piątce nie to że w Unii w całym oecd czyli tam ponad 60 krajów które wydają relatywnie na tak zwaną wspieranie politykę prorodzinną bo to nie tylko jest 500 Plus czy 800 plus teraz ale to na przykład ulga w PIT inne rozwiązania a efektów nie ma No bo się dzieci rodzi coraz mniej czyli wydajemy pieniądze podatników na wspieranie polityki jakieś rozwiązania to nie daje efektów zamiast przejrzeć dotychczasowe programy dokładamy kolejne i ten rząd dołożył babcie i w tym babci nowym uważam że miał nic nie kosztować ja to też wytykał rząd mówił że to się samo sfinansuje mówię Jak się samo sfinansuje nie sfinansuje się i kosztuje między 5 a 8 miliardów złotych i te transfery rzeczywiście wydatki zbrojeniowe mamy wysokie ale tu podam jeden przykład bo całe szczęście jesteśmy w Unii Europejskiej i rząd musi raportować deficyt ten taki całego sektora finansów publicznych do Unii Europejskiej O deficycie właśnie zaraz tak ale rząd powiedział że to będzie 4,5 PKB w przyszłym roku na wiosnę tak mówił a teraz zwiększył ten deficyt pomiędzy wiosną a jesienią do 5,5 o 1 punkt procentowy PKB to jest drugi trzeci najwyższy deficyt w przyszłym roku w całej Unii stąd te wydatki ale na wiosnę podał już podał jakie będzie miał wydatki zbrojeniowe i na wiosnę do komisji raportował że będzie miał 47 PKB wydatków zbrojeniowych już wtedy czyli w tamtym deficycie wydatki zbrojeniowe były ujęte czyli między wiosną a jesienią ta zmiana deficytu o jeden punkt czyli prawie 40 miliardów złotych wynikają z wydatków niemilitarnych i to jest czyli to nie zbrojenia tylko wydatki niemilitarne różne powodują że jesteśmy na takim poziomie powiedzieliśmy sobie o wydatkach powiedzieliśmy o dochodach budżetu państwa No to jak zrobimy prostą kalkulacje dochody minus wydatki to Lądujemy z deficytem na poziomie 288 miliardów złotych to jest ogromny deficyt No i teraz pytanie czy on jest tak ogromny bo po raz pierwszy został dobrze policzony tutaj jakn zadaje pytanie czy widać czystą wodę czy finanse publiczne stały się transparentne i czy zakończono z wyprowadzaniem pieniędzy poza narzędzia kontroli społecznej czyli mówiliśmy o pfr rok temu mówiliśmy o funduszu covid nowym i o innych funduszach przez które wyprowadzona pieniądze to jest wręcz pytanie czy ewentualne zmiany są konkretne czy to tylko pudrowanie trupa zmiany są to jest troszeczkę pudrowanie Jedyne co rząd zrobił liczyli się się prawdziwy deficyt tak jak wcześniej bo teraz jest że 288 miliardów złoty Jesteśmy w trakcie liczenia Co znaczy i chcemy to jeszcze przed senatem przed debat w senacie jak taki zgubny szacunek o ile on ten prawdziwy def mogę to powiedzieć deficyt 288 nie jest prawdziwym poprawnie policzony deficytem jeden jest fakt że oni uwzględnili w tym deficycie spłatę ukrytego deficytu morawieckiego spłatę długu zaciąganie przez morawieckiego ale nie całego spłatę tego który zapadał w25 b ale równolegle zaciągnęli w równoległym budżecie w BGK 100 miliardów nowego zadłużenia 100 miliardów właśnie czyli poprzedni Jeśli dobrze pamiętam to było około 30 40 miliardów spłaty miliardów jest spłaty tego mamy na koniec 2023 było 360 miliardów długu w tych funduszach wydatku poza kontrolą czyli to jest ta liczba gdzieś która się odkładała nie była ujmowana w deficytach w poprzednich kilku latach No może 300 bo 50 miliardów było już jeszcze przed kiedy rozpoczęciem rządu w poprzedniej koalicji w 20155 mieliśmy w KFD zadłużenie około 50 czyli od funduszu drogowym czyli od 2015 gdzieś to zadłużenie w tych podmiotach poza kontrolą parlamentu w BGK i w pfr urosło o 300 i nie było ujmowane w deficycie budżetowym i teraz czyli ten deficyty w poprzednich lat były zaniżone i to Ja informowałem i rząd obecny rząd w tym swoim uwzględnił spłatę tamtych poprzednich ale jednocześnie zrobił to samo co poprzednicy C zaciągnął Kolejne kolejne teraz k kś włości to skory kto spłaci poprzedni następny rząd będzie spłacał także ten deficyt trzeba i w ogóle ujmowanie spłat w deficycie jest niezgodne z podręcznikami bo to jest to powinno być pod kreską że tak powiem my powinniśmy nawet wyjąć te 60 ale dodać te nowe 100 bo nowe zadłużenie w równoległym budżecie to jest 100 czyli prawdziwy deficyt jest sporo ponad 300 miliardów złotych Moim zdaniem sporo ponad 300 miliardów złotych i to też nie jest przejrzyste bo rząd pokazał ale powiedział że to jest zły deficyt i tam zaczął odejmować i wyszedł na jakieś 186 na pierwszej stronie wyjaśnień do budżetu skorygował przez siebie opublikowany deficyt i porównał to do deficytu rządu morawieckiego który wiemy że był nieprawdziwy czyli Czy ktoś wie znaczy ja w tej chwili nie wiem czy ktokolwiek wie jaki jest deficyt budżetowy w Polsce i liczymy ten deficyt i opublikujemy chcemy to zrobić porównywalnie opublikujemy deficyty prawdziwe dla poprzed rządu i prawdziwy dlatego rządu żeby to można było porównać a rząd ucieka i mówi że się nie da porównać jak się nie da jego obowiązkiem jest takie przedstawienie deficytu żeby on był porównywalny No bo inaczej nie jesteśmy w stanie rozmawiać o finansach publicznych No właśnie czyli ekipa się zmieniła a przejrzystość finansów publicznych cały czas żadna ty cały czas w koszulce z napisem konstytucja artykuł 219 przypomnij że on mówi o tym ten artykuł mówi wprost że finanse państwa prowadzi się w formie ustawy budżetowej i to oznacza że wszystko powinno być w ustawie budżetowej nie musi być w tym takim budżecie centralnym ale przynajmniej dołączone do ustawy budżetowej bo parlament głosuje nad artykułami ustawy budżetowej nad tabelkami rząd zrobił nowy taki wymyk że dodał do uzasadnienia opisowo dodał plany i to jest akurat plus bo przynajmniej ja łatwiej mogę znaleźć ale dodał To do uzasadnienia uzasadnienie do ustawy nie jest ustawą to jest nieformalne to jest Jest to jest beletrystyka taki opis do ustawy tak J nie jest formalny dzisiaj par Dlatego jak ja powiedziałem że budżet nie jest stabilny bo ma ogromny deficyt nie jest przejrzysty bo tak naprawdę nie wiemy jaki jest deficyt i trzeba liczyć prawdziwy i dalej mó Instytut Musi liczyć I nie jest pod kontrolą obywateli bo bo parlament nie głosuje nad uzasadnieniem albo nie głosuje nad tym co jest na stronach internetowych bgq bo tu też trzeba powiedzieć że na stronach GK ja już nie muszę pisać nie muszę prosić dziennikarzy żeby w trybie albo sam wpisać w trybie dostępu ale już 100 wisi na stronie ale konstytucja mówi w formie ustawy budżetowej nie w formie uzasadnienia czyli tego opisu beletrystyczne nie w formie strony internetowej czy nie W formie tabelki wysyłanej do eurostatu dalej Łamana trzeba wost powiedzieć dalej Łamana jest konstytucja artykuł 219 zrobiłem seminarium gdzie byli ekonomiści konstytucjonaliści wszyscy się zgodziliśmy że to co jest w BGK to jest nowotwór finansów publicznych systemowy i tu nie ma żadnego pudrowania nowotwory się wycina a ja nie widzę takiego zobowiązania rządu że ja nie usłyszałem od tego rządu że to jest nowotwór że to trzeba zlikwidować i że to trzeba wyciąć i no wręcz tych dodatkowych 100 miliardów pokazuje Rozumiem że musi być też jakiś okres przejściowy ale ja to to to jest d łamanie konstytucji i To oceniam bardzo negatywnie w tym planie to jest pierwsza rekomendacja przywrócenie praworządności w finansach publicznych tu dodam dalej że mówimy jeżeli ten rząd chce przywrócić praworządność to praworządność składa się z praworządności w wymiarze sprawiedliwości prokuraturze ale też finansach publicznych nie możemy łamać wybrać sobie że przywracamy tamten artykuł a 219 Dalej łamiemy uważam że będzie twierdzenie że przywracamy praworządność jeżeli dalej nie powiedzieliśmy co zrobimy z tym nowotworem finansów publicznych w BGK co z tym zrobimy jak to naprawimy ja tego dalej dalej dalej dalej nie wiem i dalej to się dzieje niestety to tak spróbujmy ten problem zdiagnozować bo Michał zadał Fajne pytanie jaka jest prawda dotycząca długu ukrytego że poważnie można księgować część długu tak żeby nie wyjść poza limity zadłużenia i oczywistych powodów jest spora niejasność w tym aspekcie No w Konstytucji mamy zapisany taki próg ostrożnościowy nie możemy doprowadzić do sytuacji w której dług publiczny przekroczy 60 proc PKB i przypomnij Co się wtedy by działo gdybyśmy przekroczyli ten próg 60 proc długu publicznego do PKB No tam rzeczywiście są takie ostre działania sanacyjne zrównoważony budżet zero podwy cięcia i wpływ na samorządy czyli przegrane wybory w 100% i czy to nie jest trochę tak że rząd bawi się po to tą definicją długu publicznego i deficytu żeby właśnie nie walnąć w tych 60 proc PKB Czy gdyby to było policzone tak jak ty rekomendujesz po Bożemu zgodnie z przepisami zgodnie z konstytucją to my bylibyśmy już powyżej 60 PR PKB Za chwilę będziemy bo całe szczęście jesteśmy w Unii Europejskiej raportujemy ten prawdziwy dług tak prawdziwy dług jest raportowany i on jest jeden nie ma dwóch prawdziw nie dwie i wszyscy wiedzą wszyscy wiedzą ekonomiści w tym kraju łącznie z ministrem finansów Jaki jest prawdziwy Na jakim poziomie jesteśmy w tym momencie no w tej chwili jesteśmy poniżej powyżej 50 lekko powyżej % Byliśmy nawet przez moment poniżej 50 teraz przebili % PKB No i idziemy na 60 proc i nawet rząd tej strategii zarządzania strategii tej czteroletniej do przodu Finans napisał że w 26 przebijemy 60 to unijne ale my mamy W tej chwili 1 długu 1 długu to jest ten ukryty przed to ukryty w tym sensie że on nie jest ukryty bo wiemy Dzięki eurostat wiemy jaki on jest ale on jest ukryty formalnie tak w sensie formalnym puszczamy oko tak naprawdę nie przyznaj na lokalnym podwórku mówimy że nasz dług jest Tak tylko że teraz Tak weźmy przypadek skrajny Czy jeżeli raportujemy możemy sobie wyobrazić że mamy zero długu Konstytucyjnego i 100% w BGK długu czy to jest zgodne z konstytucją czy to trzeba być konstytucją Druga sprawa czy w takim razie ktoś może wymyśleć sobie taką definicję ustawową bo rzeczywiście w Konstytucji jest że w ustawie zdefiniujemy ten dług Ale ona ale to nie jest dopuszczalność to było na seminarium tym u mnie że to nie można tak jest pełna dopuszczalność że możemy Właśnie sobie zrobić zero i i i 100% i no tak samo Jeżeli ktoś mówi w sprawach tych sędziów prokuratorów że poprzednicy zdefiniowani sobie konstytucję i stworzyli ustawą nie albo ustawą wprowadziliśmy mamy Krajową Radę Radiofonii telewizji która jest instytucją zapisaną w Konstytucji A poprzedni rząd sobie zrobił Krajową Radę mediów narodowych narodowych czyli zdublował instytucję tą konstytucyjną która powinna odpowiadać za za telewizję publiczną No i przecież wszyscy jest spora grupa która mówi że to było niekonstytucyjne tutaj mamy prawdziwy dług a ktoś sobie ustawą zrobił neod dług tak ja mam z tym też problemy Takie związane z praworządnością czy to jest dalej praworządność że dopuszczamy to nie jest to trzeba a druga sprawa że ja też Rozumiem że tego nie można zrobić nagle wrzucić i te sanacyjne procedury bo to są rzeczywiście przegrane wybory i to jest mhm taka pułapka dlatego zakładam że może być i my w tym raporcie napisaliśmy jak to zrobić napisaliśmy w ten sposób że stary dług który mamy do powiedzmy na koniec 2023 go zostawiamy żeby on spokojnie sobie zapadał ale nowego już nie zaciągamy Czyli nie łamiemy konstytucji czyli nie zaciągamy w tych instytucjach takich jak BG i pfr czyli na nowo tam nie zaciągamy długu ten stary układam błędy w historii czas by rozwiązał C bo on zapada ten ten istniejący te 300 60 miliardów w tych funduszach ono zapada gdzieś do 2040 czyli rząd ma czas żeby się przygotować żeby to rozłożyć w czasie Być może te kryteria sanacyjne w tej ustawie też trzeba by było dostosować bo mamy regułę wydatkową mamy przepisy europejskie to nie z te przepisy sanacyjne nie zostały dostosowane do tego że jesteśmy w Unii Europejskiej że mamy regułę wydatkową któ na marginesie jest uszczelniona przez obecny rząd i to jest pozytywne to chciałbym powiedzieć że regułę uszczel nie wiem jak sobie dadzą radę Podejrzewam że zaraz będą znowu rozszczelniać ale jest przepis jak to zrobić czyli robimy taki Bet fundusz z Bet długiem ze złym starym długiem który łamał konstytucję bo omijał i go sobie gdzieś tam rozkładamy w czasie robimy sobie okres przejściowy ale nowego nie zaciągamy jesteśmy czyści nowego długu łamiącego artykuł 219 dla mnie to by było okej i bym ścierpły uważam że uzasadnione że moglibyśmy przez moment mieć dwie te dwie definicje ale one by sobie w czasie spokojnym zbiega żeby nie wywoływać drastycznych i to jest możliwe my to napisaliśmy w tym planie wysłaliśmy go do ministra finansów do do posłów w grudniu 2023 go opublikowaliśmy zaraz po utworzeniu nowego rządu żeby nie było tak że tylko krytykujemy tylko Proponujemy dobre rozwiązania jednym z Jedną z wad tego że ten dług jest emitowany nie przez budżet centralny tylko właśnie gdzieś tak bokiem przez te fundusze celowe jest to że jest to dług droższy za który płacimy wyższe odsetki Więc przejdę do pytania od widzów Michał Czechowski 6594 pyta jaka część dochodów państwa przeznaczana jest na obsługę zadłużenia i jak nasza sytuacja ma się w porównaniu do innych państw europejskich i czy jest to poziom AK C już niebezpieczny dla stabilności finansów państwa koszty obsługi długu rosną w budżecie na 2025 zapisali że to jest 75 ale to jest tylko 75 miliardów ale to jest tylko ta część przypadające na ten rok tak nie na budżet ale tam nie ma kosztów obsługi w równoległym budżecie w tym nowotworze finansów publicznych tam jest dodatkowe 202 nawet do końca ja nie wiem ile tego jest rząd niby dał do uzasadnienia ale powiedział policzcie sobie sami tak czyli mamy w 25 to już jest 100 miliardów złotych to jest poważna suma to już jest prawie dwa razy więcej niż całe 800 plus plus to jest poziom licząc w procencie do PKB 2 PR 6 to nie jest jakiś najwyższy poziom bo my mamy jeszcze nie Nie mamy takiego dużego długu ten dług będzie około 60 ale inny też jest problem że my bardzo mamy drogi dług jeżeli chodzi o rentowności tak rentowności płacimy dwa razy więcej niż Niemcy nasze rentowności są dwa razy większe niż Niemcy ale nawet Portugalia ma dług 100% do PKB mimo te A jest w strefie euro korzysta czy te też jest powiedzmy krajem o większym majątku może już teraz ekonomicznie nie rozwija się tak dobrze ale odsetki też płacą dwa razy mniejsze niż niż w Polsce płacimy 150 punktów bazowych więcej niż Czesi którzy są zachowują dyscyplinę i właśnie problemem są takie średnie koszty obsługi długu i one są drugie najwyższe w Unii Europejskiej średnie koszty obsługi Węgry mają wyższe tak Jeszcze jesteśmy i niedawno Rumunia była przed nami Teraz my wyprzedziliśmy wyprzedziliśmy Rumunię i to jest problem że właśnie my nie możemy sobie pozwolić na dług dużo większy i porównywać się do Niemiec bo wtedy w naszym budżecie byśmy wydawali krocie na na odsetki bo te 100 miliardów trzeba by było podwoić No bo jeżeli byśmy mieli to jest prosta matematyka dwa razy większy dług a dwa razy wyższe koszty to byśmy mieli ze 100 nagle by się nam zrobiło 200 miliardów 1 problemem jest taki że to nawet rząd przysł w swoich symulacjach tego może nikt nie widział ale ta średnioterminowa strategia budżetowa tam rząd musiał taką zrobić symulację co by było gdybyśmy nic nie zrobili z finansami publicznymi i w tym scenariuszu Polski dług idzie W ciągu półtorej dekady do 100% 15 lat półtorej dekady w 38 mamy 99,9 no trochę poniżej i to jest niebezpieczne tak tylko 15 lat perspektywa dla polityka który ma perspektywę czteroletnią nieskończenie Długa więc postaje pytanie czy w ogóle opłaca się te finanse publiczne konsolidować Jeżeli jesteś u władzy tu i teraz krótkoterminowo i tak naprawdę interesuje cię to żeby wybrać wygrać kolejne wybory jest pewna szansa bo musimy wprowadzić radę fiskaln [Muzyka] w końcu ten rząd rada fiskalna No to ma być takie niezależne ciało która będzie oceniać stabilność finansów publicznych żądać więcej wyjaś ponieważ z czego to wynika zmiana zmiana dyrektywy Europejskiej do tej pory było to dobrowolne dla krajów niebędących w strefie euro A przypomnę że nawet kraje nie będące w strefie euro dawno sobie to już wprowadziły Polska jest jedynym krajem która nie ma rady fiskalnej no i ta rada może się przyczynić do pewnego wyjaśniania pilnowania zadawania trudnych pyt takie grono ekspertów którzy będą recenzować finanse publiczne ale w kontekście w kontekście stabilności rada fiskalna nie będzie mówić czy 500 plus jest złe czy nie Bo to już jest kwestia polityki normatywnej i tak dalej ale będzie patrzyła na agregat Czy jeżeli dołożymy 500 Plus czy czy to będzie stabilne całe finanse jakby nie będzie decydowała który wydatek jest dobry który zły bo trochę by weszli w buty jakby polityczne czyli raczej mają badać stabilność ale to komisja wyznaczyła no i ten rząd jest ustawa planuje to wprowadzić ale zobaczymy jaka ta rada rada będzie ale rzeczywiście nie ma refleksji spojrz jesteśmy też jednym z nielicznych krajów w Unii Europejskiej najgorzej wypadamy w Unii jeżeli chodzi o budżet wieloletni powinniśmy nie tylko mieć strategię bo Strategia jest bardzo ogólna ale powinniśmy mieć budżet wieloletni bo finanse publiczne są wieloletnie tak jak w finansach osobistych też nie patrzy na jeden punkt w czasie tylko myśleć jak tylko myśleć jak to będzie w kolejnym w drugim w trzecim i bez tego wieloletniego spojrzenia właśnie bez wymogu wieloletniego spojrzenia politycy mogą się nie martwić co będzie w przyszłości i trzeba to na nich wymusić żeby oni mieli obowiązek przedstawiania finansów w takim dłuższym horyzoncie Torus 318 pyta jaki jest sens zadłużania państwa gdy pożyczone środki nie są przeznaczane na inwestycje a jedynie na bieżące wydatki wydaje się że Polska ma zbyt dużą inflację kosztów życia pomimo rosnących wpływów No właśnie mówiłeś polityka prorodzinna czyli miała się zwiększyć dzietność dzietność się nie zwiększa więc tak naprawdę my te pieniądze wydajemy Czyli co rząd finansuje naszą konsumpcję tak w ogóle patrząc na strukturę wzrostu już posz na chwilę na makroekonomie to w ogóle inwestycje leżą konsumpcja wzrost jest tylko konsumpcją napędzany szczególnie właśnie transferami socjalnymi no mieliśmy wzrost wynagrodzeń w budżetówce o 20 30 procent inwestycje prywatne warunki są takie stworzone że nie ma inwestycji prywatnych stopa inwestycji jest jedną z niższych w Unii Europejskiej i nie rośnie a zapowiadane było że będzie że powinna wzrosnąć z 17 do 25 nic się nie dzieje i rzeczywiście nie patrzymy na strukturę wydatków całościową żeby zostało na jakieś prorozwojowe rozwiązania i nie może być tak że coś nie działa a my dokładamy nowy zamiast powinniśmy weryfikować oceniać jeżeli już mamy jakąś politykę społeczną socjalną to nie dokładać kolejne rozwiązanie na zasadzie patchworka doszywany tylko zastanawiamy się czy to działa czy co poprawić żeby zadziałało bo wtedy nie zostaje Na na rzeczywiście na inwestycje tak teraz zbrojeniówka Musi rosnąć i nie zostanie nam tak naprawdę na inne projekty za dużo pię stąd był pomysł premiera Tuska żeby wyłączać z deficytu budżetowego na poziomie Unii Europejskiej wydatki na zbrojenia pomysł który chyba ostatecznie nie przeszedł on delikatnie przeszedł tylko że to to jest kolejne nieporozumienie dług to dług nie ma znaczenia czy na inwestorzy nie rozróżniają czy pożyczasz na armaty czy na socjalne czy na chociaż jeśli to jest przeznaczane na inwestycje to na pewno bardziej tak wzrosty musisz mieć ale w samej emisji jakby nie nie jest oznaczony dług tak tak tak i ostatecznie finansowo musisz to dopiąć Ja przypomnę że Grecja tego może nikt nie wie bo Grecja jest znana z transferów socjalnych i też różnych plusów i tak dalej tam różne historie były wymieniane różne przypadki takich dziwnych transferów społecznych czy jakiś wypłat dla urzędników ale Grecja w latach 80 i 70 wydawała 5 proc na zbrojenia No bo mieli tamą napiętą sytuację z Turcją 5 lat 20 lat średnio po 5 proc to jest 100% PKB później zeszli do TR z kawałkiem ten wielki dług grecki w dużym stopniu wynika również z bardzo dużych wydatków militarnych i Grecja czy Grecja była bezpieczna w tym 2010 kiedy mieli nie wiem tłum ludzi na ulicach być może zabrakło im pieniędzy na wypłaty dla policji też pytanie jak te pieniądze były faktycznie wydawane nie bo może czy wzmocnili ale ostatecznie nie można finansować zbrojeń z Długu i to komisja wie i komisja powiedziała że to nie odejmujemy od deficytu tylko jak będziemy was oceniać i przekroczenie tego deficytu to może uwzględnimy warunki ale jeżeli nie jesteście za daleko z tym deficytem od od tego kryterium i tylko inwestycje bo wydatki na emerytury żołnierzy którzy idą bardzo wcześnie na emeryturę nie są czymś co poprawia naszą zdolność bojową i Oni patrzą tylko na wydatki inwestycyjne i oni brali to już pod uwagę tak naprawdę do podejrzanych o procedurę nadmiernego deficytu było 12 krajów i tylko siedem zostało wszczętych Wraz z Polską na przykład Finlandia która ma najdłuższą granicę z Rosją nie nawet z Ukrainą tylko z Rosją też wydaje mnóstwo na zbrojenia nie tak dużo jak Polska ale tam ostro to Zwiększyli ma deficyt na na na dużo niższym poziomie niż Polska i komisja uwzględniła to jako czynnik łagodzący a w Polsce wysoki deficyt jest w części wyjaśniony przez wydatki militarne druga duża część To są właśnie te transfery socjalne I to nam wytyka też komisja że no albo jest niebezpiecznie albo sytuacja jest tak wyjątkowa No ale to wtedy nie możecie sobie pozwalać na wydatki Nie wiadomo jakie i także to nawet komisja tego nie nie nie uznaje w pełni tak nie jesteś rozczarowany Po tym roku że pomimo tej zmiany nie pojawiły się takie ruchy ze strony rządu które by spowodowały że mógłbyś tę koszulkę powiesić do szafy jako tylko smutne wspomnienie Tak jestem Jestem rozczarowany Jestem rozczarowany że rząd ewidentnie nie powiedział że to zamyka ja nie wiem czy on to zamknie czy nie Czy czeka na to że przed wyborami Akurat te te zabawki trzeba schować No wszedł w te buty i one się tak jak wygodne się [Muzyka] okazały coś tam jest robione pozorowane ruchy ale ale jakieś jasnej deklaracji nie ma Są pewne ruchy są nawet nie tylko pozorowane ale dalej cała ta furtka nie została domknięta furtkę trzeba domknąć bo jak jej teraz nie zamkniemy to sankcjonująca czas jest łamana konstytucja i tego zdania nie zmienię i koszulkę będę nosił dopóki tego problemu nie domknięcie mógł zrezygnować z tej części garderoby moim gościem naszym gościem był doktor słomek Dziękuję ci bardzo serdecznie a zatem gmeranie przy poziomie deficytu i długu publicznego trwa Niestety nadal a festiwal wydawania publicznych pieniędzy nabrał wręcz przyspieszenia i jak Ja to interpretuję 2025 roku mamy bardzo ważne wybory prezydenckie No i tę kampanię wyborczą widać niestety w strukturze wydatków budżet jest hojny bo tego zdaniem obecnie rządzących wymaga polityczna kalkulacja i przy tak wysokim poziomie wydatków moim zdaniem nie ma co liczyć na podniesienie kwoty wolnej od podatków PIT ani tym bardziej na obniżkę innych podatków No wyjątkiem być może będzie podatek Belki dla niższych kwot bo z tego tytułu uszczerbek dochodu byłby nieduży a za to potencjalny zysk taki polityczny i pozytywny szum medialny spory jednym zdaniem w zakresie finansów publicznych w 2025 roku ja widzę wyraźną kontynuację polityki poprzedniego rządu rządu Prawa i Sprawiedliwości a jak patrzę na to jako osoba trzymająca sporą część oszczędności w obligacjach skarbowych nie martwią mnie potencjalne zmiany cen obligacji notowanych na rynku bo tych w portfelu nie posiadam wyciąłem je wiecie o tym bo w cyklu finansowa forteca w praktyce o tym mówiłem Natomiast obecnie t część obligacyjnych i co są głównie te indeksowane inflacją Edo i Rot przy tego typu papierach najważniejsze jest dla mnie ryzyko kredytowe czyli odpowiedź na pytanie czy państwo polskie w najbliższych latach będzie miało wystarczająco dużo pieniędzy aby zapłacić mi zarobione odsetki od posiadanych obligacji oraz czy będzie w stanie te obligacje wykupić Widzę że mój dłużnik czyli Skarb Państwa nie chce zaciskać pasa i w kolejnym roku powiększy swój dług z około 1,98 biliona złotych czyli 54,6 PR PKB do 2,38 biliona zł czyli do 59,8 PKB i mówimy to już tych kwotach liczonych według pełnej metodologii unijnej bez tego zaciemniania to jest duży i szybki wzrost widzę też że od tego większego długu płacić musi znacząco wyższe odsetki czyli większą część dochodu przeznaczać na spłatę rat zamiast na rozwój jednak nawet przy takich poziomach do sytuacji w której rząd miałby problem z wykupem obligacji detalicznych droga jest bardzo daleka i to wam potwierdzi każdy ekonomista nie tylko mój dzisiejszy gość gdyby takie ryzyko zrobiło się wysokie to agencje ratingowe jak snp m i Fit szybko by obniżały ratingi kredytowe Polski a rząd byłby zmuszony do cięcia wydatków i podwyżek podatków bez względu na polityczny koszt odpowiadając więc na pytanie postawiony na początku choć stan finansów Polski w kolejnym roku będzie słaby W mojej ocenie absolutnie nie jest to czas aby ewakuować się z obligacji detalicznych ja zachowuję spokój i dalej zamierzam spokojnie inwestować i na zakończenie jeszcze pytanie do was jakie wydatki byście wycięli albo Jakie podatki podnieśli aby poprawić stan finansów publicznych dajcie znać w komentarzach i do usłyszenia